Oʻzbekiston korporativ huquqida yirik bitimlar va manfaatdorlik mavjud boʻlgan bitimlar

Bu qoidalar nima uchun muhim

Oʻzbekiston korporativ huquqi, koʻplab kontinental huquq tizimlari singari, kompaniyalar va ularning egalarini ikki xavfdan himoya qiladi: rahbariyat egalarning roziligisiz biznesning salmoqli qismini tasarruf etishi va insayderlar oʻz mavqeidan foydalanib, oʻzlari uchun foydali shartlarda bitimlar tuzishi. Buning uchun yirik bitimlar va manfaatdorlik mavjud boʻlgan bitimlar (aksiyadorlik jamiyatlarida — affillangan shaxslar bilan tuziladigan bitimlar) toʻgʻrisidagi qoidalar qoʻllaniladi.

Tegishli normalar «Masʼuliyati cheklangan hamda qoʻshimcha masʼuliyatli jamiyatlar toʻgʻrisida»gi Qonunda (MChJ toʻgʻrisidagi Qonun) va «Aksiyadorlik jamiyatlari va aksiyadorlarning huquqlarini himoya qilish toʻgʻrisida»gi Qonunda (AJ toʻgʻrisidagi Qonun) mustahkamlangan boʻlib, ular Fuqarolik kodeksi bilan birgalikda qoʻllaniladi. Xorijiy investorlar uchun bu qoidalar ikki jihatdan ahamiyatli: Oʻzbekistondagi shoʻba korxonasi ustidan nazoratni saqlab qolishni istagan egalar sifatida hamda oʻzbek kompaniyasi bilan tuzilgan bitim kuchda qolishiga ishonch hosil qilishi kerak boʻlgan kontragentlar sifatida.

Yirik bitimlar

Yirik bitim — bu, mohiyatan, qiymati qonunda jamiyat aktivlariga nisbatan foizlarda belgilangan chegaradan oshadigan mol-mulkni olish yoki begonalashtirish (yoxud begonalashtirish imkoniyati) bilan bogʻliq bitim yoki oʻzaro bogʻliq bitimlar majmuidir; bunda aktivlar odatda soʻnggi moliyaviy hisobot maʼlumotlari asosida aniqlanadi. Bu tushuncha nafaqat oldi-sotdi bitimlarini, balki qarzlar, kafilliklar, garovlar va mol-mulkni begonalashtirishga olib kelishi mumkin boʻlgan boshqa kelishuvlarni ham qamrab oladi.

Odatdagi xoʻjalik faoliyati jarayonida tuziladigan bitimlarga, qoida tariqasida, boshqacha yondashiladi, ustavda esa maʼqullanishi talab qilinadigan bitimlarning qoʻshimcha toifalari yoki pastroq chegaralar belgilanishi mumkin. Shu sababli amaliyotda ustav qonun kabi muhim ahamiyatga ega: bir xil tashkiliy-huquqiy shakldagi ikki jamiyatda maʼqullash rejimlari bir-biridan sezilarli farq qilishi mumkin.

Bitimning yirik ekanini aniqlash har doim ham oson emas. Mol-mulk qiymati balans qiymati yoki bitim narxi qoʻllanilishiga qarab turlicha boʻlishi mumkin, bir-biri bilan oʻzaro bogʻliq boʻlgan bir nechta kichikroq bitimlar esa jamlab hisoblanishi mumkin. Jiddiy shubha tugʻilganda bitimni yirik deb hisoblab, uni maʼqullatib olish xavfsizroq yoʻl hisoblanadi.

MChJda maʼqullash

MChJda yirik bitim toʻgʻrisidagi qaror ishtirokchilarning umumiy yigʻilishi tomonidan, qonun va ustavda ruxsat etilgan hollarda esa kuzatuv kengashi tomonidan qabul qilinadi. Ustav qonun doirasida ishtirokchilarning mutlaq vakolatiga kiritilgan masalalar roʻyxatini kengaytirishi yoki toraytirishi mumkin. Yagona ishtirokchili MChJlarda yirik bitimlar yagona ishtirokchining yozma qarori bilan maʼqullanadi.

AJda maʼqullash

AJda maʼqullovchi organ bitim qiymatining jamiyat aktivlariga nisbatiga bogʻliq boʻladi. Quyi diapazondagi bitimlar kuzatuv kengashi tomonidan bir ovozdan maʼqullanadi; bir ovozdan qaror qabul qilinmasa, masala aksiyadorlarning umumiy yigʻilishiga kiritilishi mumkin. Yuqoriroq chegaradan oshadigan bitimlar umumiy yigʻilishning mutlaq vakolatiga kiradi va malakali koʻpchilik ovozini talab qiladi. Bundan tashqari, muhim bitimlar tuzgan AJlarga nisbatan axborotni ommaviy oshkor qilish majburiyatlari ham qoʻllaniladi.

Manfaatdorlik mavjud boʻlgan bitimlar va affillangan shaxslar bilan bitimlar

Agar jamiyat bilan bogʻliq shaxs — masalan, ijroiya organi aʼzosi, kuzatuv kengashi aʼzosi yoxud salmoqli ulush yoki aksiyalar paketiga ega ishtirokchi yoki aksiyador, shuningdek ularning affillangan shaxslari — bitimda tarafi, naf oluvchi, vositachi yoki vakil sifatida ishtirok etsa yoxud kontragentda nazorat qiluvchi yoki boshqaruv lavozimini egallasa, bunday bitimda manfaatdorlik mavjud deb hisoblanadi.

Har ikkala tashkiliy-huquqiy shakl uchun asosiy tamoyil bir xil: bunday bitim undan manfaatdor boʻlmagan shaxslar tomonidan maʼqullanishi kerak. MChJda maʼqullash umumiy yigʻilish tomonidan amalga oshiriladi va manfaatdor ishtirokchilar ovoz berishda qatnashmaydi. AJda affillangan shaxslar bilan bitimlar kuzatuv kengashi yoki umumiy yigʻilish tomonidan, yana manfaatdor shaxslarning ovozlarisiz maʼqullanadi. Manfaatdor shaxslar oʻz manfaatdorligi toʻgʻrisida jamiyatni xabardor qilishi shart, jamiyat esa affillangan shaxslarining dolzarb roʻyxatini yuritishi lozim.

Guruh kompaniyalariga alohida eʼtibor berish talab etiladi. Shoʻba korxona bilan uning bosh kompaniyasi yoki guruhdagi boshqa kompaniyalar oʻrtasidagi guruh ichidagi qarzlar, kafilliklar, xarajatlarni taqsimlash va xizmat koʻrsatish shartnomalari koʻpincha manfaatdorlik mavjud boʻlgan bitimlar hisoblanadi va guruh uchun odatiy boʻlsa ham maʼqullanishi shart.

Talablarga rioya etmaslik oqibatlari

Maʼqullash talablarini buzgan holda tuzilgan yirik bitim yoki manfaatdorlik mavjud boʻlgan bitim nizoli bitim hisoblanadi. U jamiyat yoki uning ishtirokchisi yoxud aksiyadorining daʼvosiga koʻra sud tomonidan haqiqiy emas deb topilishi mumkin. Natija ishning holatlariga, jumladan buzilishning xususiyati va taqdim etilgan dalillarga bogʻliq. Daʼvolar tegishli daʼvo muddati ichida qoʻzgʻatilishi kerak.

Bitimning haqiqiy emas deb topilishi yagona xavf emas. Bitimni maʼqullashsiz tuzish orqali jamiyatga zarar yetkazgan direktorlar va kuzatuv kengashi aʼzolari jamiyat oldida javobgarlikka tortilishi mumkin. Kontragentlar uchun esa daʼvoning qanoatlantirilishi oldi-sotdining bekor qilinishiga, garov yoki kafillik boʻyicha taʼminotning yoʻqotilishiga yoxud undirish natijasi noaniq boʻlgan uzoq davom etadigan sud jarayoniga olib kelishi mumkin.

Amaliy tavsiyalar

Jamiyatlar va ularning egalari uchun:

• ustavni koʻrib chiqib, undagi chegaralar va maʼqullash tartiblari biznes amalda qanday yuritilishiga mos kelishiga ishonch hosil qiling;
• affillangan shaxslar reyestrini yuriting va direktorlar hamda kuzatuv kengashi aʼzolaridan oʻz manfaatdorligini oshkor qilishni talab qiling;
• xaridlar, moliyalashtirish va guruh ichidagi kelishuvlarga oid ichki siyosatlarga maʼqullash bosqichlarini kiriting;
• maʼqullashlarni tegishli tartibda rasmiylashtirilgan bayonnomalar yoki qarorlarda qayd eting va ularni bitim hujjatlari bilan birga saqlang.

Kontragentlar va kreditorlar uchun:

• bitimning yirik ekanini baholash uchun kontragentdan amaldagi ustav va soʻnggi moliyaviy hisobotni soʻrang;
• maʼqullash toʻgʻrisidagi qarorning nusxasini va imzolovchining vakolatini tasdiqlovchi hujjatlarni oling;
• korporativ maʼqullashlar boʻyicha kafolatlar va bayonotlarni (representations and warranties) hamda ular buzilgan taqdirda zararni qoplash shartlarini kiriting;
• moliyalashtirish va taʼminot paketlarida korporativ maʼqullashlarni taqdim etishni kuchga kirishning dastlabki sharti sifatida belgilang.

Bu choralar imzolash bosqichida katta xarajat talab qilmaydi va kelgusida nizo kelib chiqish xavfini sezilarli darajada kamaytiradi. LEXGLOBAL Oʻzbekistonda aksiyadorlar, kuzatuv kengashlari va kontragentlarga korporativ maʼqullashlar, bitimlarni tuzilmalash va ular bilan bogʻliq nizolar boʻyicha maslahatlar beradi.