Oʻzbekistonda biznes yuritish: xorijiy investorlar uchun huquqiy qoʻllanma

Bozor sharhi

2017-yilda islohotlar dasturi boshlanganidan buyon Oʻzbekiston valyuta konvertatsiyasini erkinlashtirdi, biznesni roʻyxatdan oʻtkazishni soddalashtirdi, soliq yukini kamaytirdi va xoʻjalik qonunchiligining katta qismini modernizatsiya qildi. Investitsiyalarni himoya qilish «Investitsiyalar va investitsiya faoliyati toʻgʻrisida»gi Qonunga asoslanadi. Ushbu Qonun, jumladan, gʻayriqonuniy ekspropriatsiyadan himoyalanishni va qonuniy ravishda olingan daromadlarni repatriatsiya qilish huquqini kafolatlaydi. Shuningdek, Oʻzbekiston ICSID Konvensiyasi va bir qator ikki tomonlama investitsiya shartnomalarining ishtirokchisi hisoblanadi.

Huquq tizimi kontinental (roman-german) huquq oilasiga mansub. Fuqarolik kodeksi yuridik shaxslar, shartnomalar va mulk boʻyicha umumiy qoidalarni belgilaydi; u tarmoq qonunlari hamda Prezident va Vazirlar Mahkamasi tomonidan qabul qilinadigan qonunosti hujjatlari bilan toʻldiriladi. Qonunchilik tez-tez oʻzgarib turadi, shu bois har qanday tuzilma bozorga kirish paytida amalda boʻlgan qoidalar asosida tekshirilishi lozim.

Bozorga kirish shakllari

Masʼuliyati cheklangan jamiyat (MChJ)

MChJ aksariyat xorijiy investorlar uchun asosiy tashkiliy-huquqiy shakl hisoblanadi. U Fuqarolik kodeksi va «Masʼuliyati cheklangan hamda qoʻshimcha masʼuliyatli jamiyatlar toʻgʻrisida»gi Qonun bilan tartibga solinadi. MChJ toʻliq bitta xorijiy ishtirokchiga tegishli boʻlishi mumkin, ishtirokchilarning javobgarligi ustav fondiga qoʻshgan hissasi bilan cheklanadi, korporativ boshqaruv modeli esa moslashuvchan: ishtirokchilar ustavda vakolatlarni umumiy yigʻilish, kuzatuv kengashi (ixtiyoriy) va ijroiya organi oʻrtasida oʻz ehtiyojlariga mos ravishda taqsimlashlari mumkin. Aksariyat faoliyat turlari uchun ustav fondining amalda sezilarli minimal miqdori belgilanmagan, biroq tartibga solinadigan sohalarda kapitalga nisbatan alohida talablar mavjud.

Aksiyadorlik jamiyati (AJ)

AJ «Aksiyadorlik jamiyatlari va aksiyadorlarning huquqlarini himoya qilish toʻgʻrisida»gi Qonun bilan tartibga solinadi. Unga nisbatan ustav fondining qonunda belgilangan minimal miqdori, majburiy korporativ boshqaruv organlari (qonunda talab qilingan hollarda kuzatuv kengashi ham), aksiyalarni Qimmatli qogʻozlar markaziy depozitariysida roʻyxatdan oʻtkazish va axborotni oshkor qilish boʻyicha kengroq majburiyatlar qoʻllaniladi. AJ shakli odatda banklar, sugʻurta kompaniyalari, yirik sanoat loyihalari hamda fond birjasida kapital jalb qilishni rejalashtirayotgan kompaniyalar tomonidan qoʻllaniladi.

Xorijiy kompaniyaning shuʼba korxonasi

Xorijiy kompaniya Oʻzbekiston bozoriga koʻpincha shuʼba korxona tashkil etish orqali kiradi. Shuʼba korxona Oʻzbekiston qonunchiligiga koʻra alohida yuridik shaxs (odatda masʼuliyati cheklangan jamiyat) boʻlib, uning ulushi toʻliq yoki asosiy qismi xorijiy kompaniyaga tegishli boʻladi. Alohida yuridik shaxs sifatida shuʼba korxona oʻz majburiyatlari boʻyicha mustaqil javob beradi, xorijiy kompaniyaning tavakkalchiligi esa, qoida tariqasida, ustav kapitaliga qoʻshgan hissasi bilan cheklanadi. Shuʼba korxona oʻz nomidan litsenziyalar olishi, mulkka egalik qilishi, xodimlarni yollashi va shartnomalar tuzishi mumkin. Shu sababli bu shakl uzoq muddatli faoliyat hamda faqat Oʻzbekistonda taʼsis etilgan yuridik shaxslar amalga oshirishi mumkin boʻlgan tartibga solinadigan faoliyat turlari uchun afzal hisoblanadi.

Vakolatxona

Vakolatxona yuridik shaxs sifatida roʻyxatdan oʻtkazilmaydi, balki akkreditatsiyadan oʻtkaziladi. U xorijiy kompaniyaning manfaatlarini ifodalashi va himoya qilishi, bozorni oʻrganishi va bosh kompaniya faoliyatiga koʻmaklashishi mumkin, biroq oʻz nomidan tijorat faoliyatini amalga oshira olmaydi. Bozorni sinab koʻrayotgan investorlar uchun bu oqilona birinchi qadam, ammo shartnomalar va daromad keltiruvchi operatsiyalar tegishli tartibda tashkil etilgan yuridik shaxs zimmasida boʻlishi kerak.

Roʻyxatdan oʻtish haqida umumiy maʼlumot

Tadbirkorlik subyektlari «yagona darcha» tamoyili asosida Davlat xizmatlari markazlari orqali yoki Yagona interaktiv davlat xizmatlari portali orqali onlayn tarzda roʻyxatdan oʻtkaziladi. Roʻyxatdan oʻtish natijasida davlat reyestriga yagona yozuv kiritiladi va soliq toʻlovchining identifikatsiya raqami (STIR) avtomatik ravishda beriladi. Xorijiy investorlar uchun asosiy amaliy qiyinchilik hujjatlarni tayyorlashdir: xorijiy taʼsischining korporativ hujjatlariga apostil qoʻyilishi (Apostil konvensiyasiga aʼzo boʻlmagan davlatlar uchun konsullik legalizatsiyasidan oʻtkazilishi) hamda ular oʻzbek yoki rus tiliga tarjima qilinib, tarjima notarial tasdiqlanishi lozim. Roʻyxatdan oʻtgach, kompaniya bank hisobvaragʻini ochadi, zarur hollarda QQS toʻlovchisi sifatida hisobga qoʻyiladi va talab qilinadigan litsenziya yoki ruxsatnomalarni oladi.

Valyuta va soliq: qisqacha

Milliy valyuta — oʻzbek soʻmi (UZS). 2017-yildagi valyuta liberallashuvidan soʻng kompaniyalar joriy operatsiyalar, jumladan import toʻlovlari va dividendlarni repatriatsiya qilish uchun vakolatli banklar orqali chet el valyutasini erkin sotib olishlari mumkin. Rezidentlar oʻrtasidagi hisob-kitoblar, qoida tariqasida, soʻmda amalga oshiriladi, transchegaraviy shartnomalar esa chet el valyutasida tuzilishi mumkin. Tashqi savdo shartnomalari banklar va bojxona organlari tomonidan monitoring qilinadi, shu bois avans toʻlovlari va kechiktirilgan tushumlarni ushbu qoidalarni hisobga olgan holda rejalashtirish lozim.

Soliq kodeksida foyda soligʻining umumiy stavkasi 15 foiz, qoʻshilgan qiymat soligʻi 12 foiz, jismoniy shaxslardan olinadigan daromad soligʻi 12 foiz etib belgilangan, ish haqi fondidan esa ish beruvchi ijtimoiy soliq toʻlaydi. Norezidentlarga toʻlanadigan ayrim toʻlovlardan manbaida soliq ushlab qolinadi, bunda Oʻzbekistonning ikki tomonlama soliqqa tortishning oldini olish toʻgʻrisidagi bitimlari boʻyicha imtiyozlar qoʻllanilishi mumkin. Erkin iqtisodiy zonalar, texnoparklar (jumladan, IT Park rezidentlari) va ustuvor loyihalar uchun maxsus rejimlar mavjud. Stavkalar va imtiyozlar muntazam qayta koʻrib chiqiladi, shuning uchun ularni tuzilmani shakllantirish paytida aniqlashtirish kerak.

Mehnat munosabatlari

Mehnat munosabatlari 2023-yil 30-apreldan kuchga kirgan Mehnat kodeksi bilan tartibga solinadi. Mehnat shartnomalari yozma shaklda tuziladi va Yagona milliy mehnat tizimida elektron tarzda roʻyxatga olinadi. Muddatli mehnat shartnomalarini faqat Kodeksda belgilangan asoslar mavjud boʻlganda tuzishga yoʻl qoʻyiladi. Ish beruvchining tashabbusi bilan mehnat shartnomasini bekor qilish faqat qonunda nazarda tutilgan asoslar boʻyicha va tartib-taomil talablariga, jumladan ayrim hollarda oldindan ogohlantirish va ishdan boʻshatish nafaqasini toʻlash talablariga rioya etgan holda mumkin. Chet el fuqarolari, odatda, ishlash uchun ruxsatnomaga muhtoj, istisnolar nazarda tutilgan hollar bundan mustasno; yuqori malakali mutaxassislar uchun soddalashtirilgan qoidalar mavjud.

Litsenziyalar va ruxsatnomalar

Koʻplab faoliyat turlari litsenziya talab qilmaydi, biroq bank, sugʻurta, telekommunikatsiya, farmatsevtika, alkogol va tamaki mahsulotlari, qurilish, taʼlim, transport va boshqa bir qator sohalarda litsenziya zarur. Litsenziyalar va ruxsatnomalar yagona elektron litsenziyalash tizimi orqali beriladi. Investorlar oʻz biznes modeliga nisbatan qoʻllaniladigan litsenziyalash talablarini erta bosqichda aniqlab olishlari kerak, chunki litsenziya egasi odatda mahalliy operatsion kompaniya boʻlishi lozim, ariza berish uchun esa malakali xodimlar, binolar yoki uskunalar oldindan mavjud boʻlishi talab qilinishi mumkin.

Shaxsga doir maʼlumotlarni lokalizatsiya qilish

«Shaxsga doir maʼlumotlar toʻgʻrisida»gi Qonunga koʻra, Oʻzbekiston fuqarolarining shaxsga doir maʼlumotlarini axborot texnologiyalaridan foydalangan holda toʻplaydigan va ishlov beradigan mulkdorlar va operatorlar ushbu maʼlumotlarni jismonan Oʻzbekiston hududida joylashgan hamda shaxsga doir maʼlumotlar bazalari davlat reyestrida roʻyxatdan oʻtkazilgan bazalarda saqlashlari shart. Bu talab elektron tijorat, fintex, kadrlar tizimlari va xorijda joylashgan bulutli xizmatlardan foydalanadigan har qanday biznesga taalluqli. Maʼlumotlarni transchegaraviy uzatish mumkin, biroq avvalo ularning mahalliy saqlanishi taʼminlanishi kerak.

Shartnomalar va nizolarni hal etish

Transchegaraviy shartnomalar taraflari, qoida tariqasida, qoʻllaniladigan huquqni erkin tanlashlari mumkin, Oʻzbekiston rezidentlari oʻrtasidagi shartnomalar esa, odatda, Oʻzbekiston huquqiga boʻysunadi. Davlat sudlarida xoʻjalik nizolari iqtisodiy sudlar tomonidan koʻriladi, apellyatsiya va kassatsiya tartibida qayta koʻrib chiqish Oliy sudgacha davom etishi mumkin. Sud ishlari oʻzbek tilida (ruxsat etilgan hollarda amaliyotda rus tilida) yuritiladi, chet tilidagi dalillar esa tarjima qilinishi lozim.

Arbitraj — oʻzini oqlagan muqobil yoʻl. Oʻzbekiston Chet el arbitraj qarorlarini tan olish va ijro etish toʻgʻrisidagi 1958-yilgi Nyu-York konvensiyasining ishtirokchisi hisoblanadi, Oʻzbekistonda oʻtkaziladigan xalqaro arbitraj esa UNCITRAL Namunaviy qonuniga asoslangan «Xalqaro tijorat arbitraji toʻgʻrisida»gi Qonun bilan tartibga solinadi. Toshkent xalqaro arbitraj markazi (TIAC) xalqaro ishlarni zamonaviy reglament asosida koʻrib chiqishni tashkil etadi va oʻzbek kontragenti ishtirok etgan shartnomalarda tobora koʻproq tanlanmoqda. Taraflar nufuzli xorijiy arbitraj institutlarini ham tanlashlari mumkin. Nizolarning ayrim toifalari, jumladan davlat organlari ishtirokidagi va koʻchmas mulkka oid ayrim nizolar arbitraj tartibida koʻrib chiqilishi mumkin emas, shuning uchun nizolarni hal etish toʻgʻrisidagi shartni puxta ishlab chiqish lozim.

Shartnomani imzolashdan oldin kontragentning roʻyxatdan oʻtganlik maʼlumotlarini, imzolash vakolatiga ega shaxslarni va korporativ maʼqullashlarni tekshirib koʻrish maqsadga muvofiq. Oʻzbekiston qonunchiligi yirik bitimlar va affillangan shaxslar bilan tuziladigan bitimlarni maʼqullash talablarini belgilaydi, ushbu talablar buzilgan holda imzolangan shartnoma keyinchalik sudda nizolashtirilishi mumkin. Ustavda nazarda tutilgan boʻlsa, shartnomalar odatda kompaniya muhri bilan tasdiqlanadi, koʻplab bitimlar uchun esa elektron raqamli imzo tan olinadi.

Amaliy tavsiyalar

• Roʻyxatdan oʻtishni boshlashdan oldin bosh kompaniyaning apostil qoʻyilgan va tarjima qilingan korporativ hujjatlarini tayyorlab qoʻying.
• Tashkiliy-huquqiy shaklni yakuniy maqsadni inobatga olib tanlang: MChJni boshqarish osonroq, ommaviy kapital jalb qilish uchun esa AJ zarur.
• Asosiy shartnomalarni imzolashdan oldin litsenziyalash, valyuta nazorati va maʼlumotlarni lokalizatsiya qilish talablarini tekshiring.
• Ikki tilli shartnomadan (ingliz va rus yoki oʻzbek tillarida) foydalaning va qaysi til ustuvor ekanini belgilang.
• Arbitraj institutini, arbitraj joyini, tilini va arbitrlar sonini koʻrsatgan holda aniq arbitraj shartini ishlab chiqing.
• Qonunchilikdagi oʻzgarishlarni kuzatib boring: mahalliy maslahatchi tuzilmangizni kamida yiliga bir marta koʻrib chiqishi lozim.

LEXGLOBAL xorijiy investorlarga Oʻzbekiston bozoriga kirish, tuzilmalarni shakllantirish, regulyativ talablarga muvofiqlik va nizolar boʻyicha maslahatlar beradi. Loyihangizni muhokama qilish uchun jamoamizga murojaat qiling.